Vrijdenken – Peter van Velzen

Discussie over “vrijdenken” en “evangelisch denken” op het forum van freethinker.nl

(Te vinden in het geheel op http://www.freethinker.nl/forum/viewtopic.php?f=65&t=13933)

 

Vrijdenken

Peter Van Velzen

Wat versta ik daar onder? Volgens FAQ van freethinker.nl mag men daar zelf invulling aan geven. Vrijdenken is ongetwijfeld rationeel en onafhankelijk van autoriteit. Maar dat is – denk ik – slechts een klein deel van wat het is.

Het woord vrijdenken is een combinatie van het bijvoeglijk naamwoord vrij en het werkwoord denken. Vrij zijn is de macht hebben om te doen wat men wil. En de vrijdenker neemt die macht, waar niemand hem haar kan betwisten: in zijn denken.

Het feit dat vrijdenken geen dogma’s erkent lijkt me het uitgangspunt. Ik drijf dat in principe heel ver, en stel dat we geen absolute waarheden kennen. Als we al zaken kennen die absoluut waar zijn, dan is dat zo omdat we ze als zodanig hebben gedefinieerd. Een goede les kunnen wij trekken uit de euclidische meetkunde. Op grond van de wijze waarop ze is gedefinieerd zijn haar stellingen waar, maar op het gekromde aardoppervlak, waar evenwijdige lijnen wel degelijk elkaar snijden, is zij niet waar!

Dat wil niet zeggen dat er geen onderscheid is. Sommige ideeën zijn zo waarschijnlijk dat we ze in de praktijk gerust als waar mogen beschouwen, en sommige zijn zo onwaarschijnlijk, dat we ze in de praktijk gerust als onwaar mogen beschouwen. Maar we moeten er echter altijd rekening mee houden dat we een uitzonderingssituatie kunnen vinden waarin een vertrouwde “waarheid” plots niet meer waar blijkt te zijn,

Verwar rationeel denken niet met formele logica. De propositielogica brengt ons namelijk geen enkele nieuwe kennis. Haar conclusies vertellen ons eigenlijk alleen maar wat we al wisten, en zijn alleen waar als ook onze premissen waar zijn. Als er echter geen absolute waarheden zijn, dan zijn er ook geen absoluut ware premissen. Waarnemingen daarentegen kunnen ons nieuwe kennis brengen. Of ik nu zelf onderzoek doe, of nalees wat anderen hebben onderzocht. Ik kom bijna altijd alleen meer te weten als ik iets (nieuws) waarneem.

Het is dan ook meestal op waarnemingen dat een vrijdenker zich baseert. Hij volgt daarbij het voorbeeld van de wetenschap, die voor alles waarnemingen verzamelt (Tycho Brahe), die op grond van die waarnemingen een theorie vormt (Keppler en Newton) en die vervolgens die theorie met nieuwe waarnemingen verifieert (Halley) of falsificeert. Het mag dan niet zo’n mooi proces zijn als Karl Popper beschreef in zijn wetenschapsfilosofie, en Stapels waarnemingen mogen verzonnen zijn. Proberen je aan “de feiten” te houden is altijd de beste manier gebleken om kennis te vergaren.

De belangrijkste logica-regel voor de vrijdenker – of hij het beseft of niet – is daarom het Het theorema van Bayes.

Op grond van een waarneming is de kans dat een veronderstelling waar is gelijk aan de waarschijnlijkheid dat de veronderstelling waar was voordat de waarneming plaats vond, maal de kans dat de waarneming plaats vindt wanneer de veronderstelling waar is, gedeeld door de kans dat de waarneming plaats vindt ongeacht de vraag of de veronderstelling waar is.

Uiteraard gaat geen enkele vrijdenker bij elke gelegenheid zitten rekenen hoeveel waarschijnlijk een theorie nu weer wordt. Maar hij houdt bewust of onbewust rekening met implicaties van deze regel. En dat zijn er best veel. Voor wie geïnteresseerd is, is de uitleg van Nat Napolitano in zijn playlist “bayes theorem for everyone”, de meest uitgebreide en de meest simpele. Ze toont tevens aan waarom een absoluut geloof elke waarneming nutteloos maakt. Het bezwaar van elke absolute overtuiging is direct duidelijk uit de bayesiaanse logica. We zijn terug bij ons uitgangspunt. Ons vertrouwen in waarnemingen en ons wantrouwen in absolute waarnemingen blijken elkaar te ondersteunen. Onze denkwijze blijkt enigszins consistent.

Een vrijdenker is vrijwel altijd een materialistisch monist. Wat is dat? Een monist is iemand die in tegenstelling tot een dualist niet gelooft in een wereld die bestaat uit materiele en geestelijke substantie maar die slechts één substantie erkent. Er zijn globaal twee vormen van monisme. De ene is dat de wereld uitsluitend bestaat uit materiele substantie (die omvat tegenwoordig zowel materie als energie): Het materialistisch monisme. De andere is dat de wereld uitsluitend bestaat uit geestelijke substantie. Dat is het idealistisch monisme.

De vooruitgang in onze kennis nu, blijkt in de praktijk altijd te zijn gestoeld op toepassing van het materialistisch monisme, terwijl de beide alternatieven feitelijk geen enkele toename van onze kennis hebben opgeleverd. Er is geen enkele wetenschappelijke of technische vooruitgang bekend die op dualistische of idealistische veronderstellingen is gebaseerd! Dat en niets anders is de belangrijkste reden dat de vrijdenker doorgaans het materialistisch monisme hanteert. Het werkt! Onze denkwijze blijkt praktisch nut op te leveren.

Ook als het niet over feiten gaat maar omtrent waarden, denkt de vrijdenker anders dan veel anderen. Hij baseert zijn morele oordeel niet op enige autoriteit maar op de gelijkwaardigheid van bewust denkende wezens. Zijn oordelen zijn altijd seculier (los van godsdienst of levensovertuiging) en gebaseerd op het wederkerig belang van bewust denkende wezens en zijn empathie voor bewust denkende wezens. Onze denkwijze blijkt hier een fundament voor democratie en mensenrechten. Een fundament ook voor universele vrijheden.

Uiteraard zijn er naast waarheidsbevinding en moraal nog een aantal zaken, die volstrekt subjectief zijn. Wat we mooi vinden of lekker, bijvoorbeeld. In die opzichten is een vrijdenker nauwelijks anders dat anderen. Hij erkent echter dat een ieder in dat opzicht gelijkwaardig is, en dat het geen zin heeft over deze zaken uitgebreid te discussiëren.

Wat zijn de voordelen van deze denkwijze?

 

1e: Ze leidt doorlopend tot nieuwe kennis.

2e: Ze kan ons vertellen hoe zeker die kennis is (of hoe onzeker!)

3e: Ze leidt tot grotere gelijkheid.

4e: Ze leidt tot grotere vrijheid

5e: Ze is empathisch.

6e: Ze kan los van religie of levensovertuiging door iedereen worden beoefend.

7e: Ze voorkomt vaak zinloze discussies.

Wederom – want absolute waarheden bestaan niet – geldt dat deze voordelen niet altijd en overal tot uiting komen. Soms schieten we ook met deze vorm van denken niets op, vergaren geen grotere kennis en geen groter inzicht in die kennis, bereiken geen grotere gelijkheid, en geen grotere vrijheid en gedragen we ons in het geheel niet empathisch. Soms blijken personen met een bepaalde religie of levensovertuiging er toch niet toe in staat en verzeilen we toch in zinloze discussies. Maar – indien goed toegepast, is de kans op een van deze voordelen wel degelijk vaak aanwezig.

Peter van Velzen